Lời dẫn từ Nhóm Chuyên gia:
Trong suốt năm 2024 và những tháng đầu năm 2025, hai cụm từ viết tắt "CBAM" và "EUDR" liên tục xuất hiện trong các cuộc họp, hội thảo và trao đổi với đối tác mà chúng tôi – Công ty Cổ Phần Carbon Credit Viet Nam – tham gia cùng các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Câu hỏi phổ biến nhất mà chúng tôi nhận được là: "CBAM và EUDR thực sự là gì, và nó ảnh hưởng đến chúng tôi như thế nào?"
Sự lo lắng là có cơ sở. EU – thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Việt Nam với kim ngạch đạt 51,7 tỷ USD năm 2024 – đang áp dụng những quy định môi trường nghiêm ngặt nhất thế giới. CBAM (Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon) buộc các nhà nhập khẩu EU phải trả phí carbon cho thép, nhôm, xi măng nhập khẩu. EUDR (Quy định Chống phá rừng) yêu cầu truy xuất nguồn gốc đến từng lô đất sản xuất cho cà phê, cao su, gỗ và nhiều mặt hàng khác.
Bài viết này được biên soạn dựa trên kinh nghiệm thực tiễn của chúng tôi trong việc hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu chuẩn bị tuân thủ, kết hợp với nghiên cứu các văn bản pháp quy chính thức của EU và báo cáo từ các tổ chức quốc tế uy tín. Mục tiêu là giúp Quý doanh nghiệp hiểu rõ bản chất của hai quy định này, đánh giá mức độ tác động, và xác định các bước hành động cụ thể cần triển khai ngay.
Tổng quan: Hai "hàng rào xanh" của thị trường EU
Liên minh Châu Âu (EU) đang triển khai Thỏa thuận Xanh Châu Âu (European Green Deal) với mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050. Trong khuôn khổ này, EU đã ban hành một loạt quy định nhằm đảm bảo rằng các sản phẩm nhập khẩu phải đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường tương đương với hàng hóa sản xuất nội địa (European Commission, 2023a).
Hai quy định quan trọng nhất ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam là:
CBAM
EUDR
Theo số liệu của Tổng cục Hải quan, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang EU đạt 51,7 tỷ USD trong năm 2024, tăng 18,4% so với năm trước nhờ tận dụng hiệu quả Hiệp định EVFTA (Vietnam News, 2025). Trong đó, ước tính khoảng 5,5 tỷ USD giá trị xuất khẩu chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi CBAM và EUDR.
CBAM: Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon
CBAM là gì?
CBAM – viết tắt của Carbon Border Adjustment Mechanism – là cơ chế yêu cầu nhà nhập khẩu EU phải mua “chứng chỉ CBAM” tương ứng với lượng phát thải CO₂ được “nhúng” (embedded) trong hàng hóa nhập khẩu. Giá chứng chỉ được tính theo giá đấu giá hàng tuần trong Hệ thống Giao dịch Phát thải EU (EU ETS), hiện dao động từ 75-100 EUR/tấn CO₂ (European Commission, 2023b).
Mục đích của CBAM là ngăn chặn hiện tượng “rò rỉ carbon” (carbon leakage) – tức là việc các doanh nghiệp EU chuyển sản xuất sang các quốc gia có tiêu chuẩn phát thải thấp hơn để tránh chi phí carbon. CBAM tạo ra sân chơi bình đẳng giữa hàng hóa sản xuất trong EU (đã chịu chi phí EU ETS) và hàng nhập khẩu (EPA Ireland, 2024).
Lộ trình triển khai CBAM
Chuyển tiếp
10/2023 – 12/2025
Chỉ báo cáo phát thải hàng quý, chưa phải mua chứng chỉ
Chính thức
Từ 01/01/2026
Nhà NK phải đăng ký làm “Authorized CBAM Declarant” và mua chứng chỉ
Áp dụng 100%
Đến năm 2034
Hệ số CBAM tăng dần từ 2,5% (2026) lên 100% khi loại bỏ hoàn toàn quota miễn phí EU ETS
Trong giai đoạn chuyển tiếp, mức phạt có thể lên đến 50 EUR/tấn CO₂ nếu vi phạm báo cáo. Từ năm 2026, mức phạt tăng lên 100 EUR/tấn cho việc thiếu chứng chỉ, và doanh nghiệp vẫn phải mua bổ sung chứng chỉ còn thiếu (ASUENE, 2025).
Tác động đến doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam
Theo Báo cáo Đánh giá Tác động CBAM cho Việt Nam của Energy Transition Partnership (2024), ngành thép chịu ảnh hưởng nặng nề nhất với 90% giá trị xuất khẩu CBAM đến EU thuộc về sắt thép. Việt Nam sản xuất 19,2 triệu tấn thép thô năm 2023, đứng thứ 13 thế giới và đứng đầu Đông Nam Á.
EU tiếp nhận khoảng 27% kim ngạch xuất khẩu thép của Việt Nam, là một trong ba thị trường xuất khẩu hàng đầu. Các tập đoàn lớn như Hòa Phát (xếp hạng 58 thế giới với 6,7 triệu tấn/năm) và Formosa Hà Tĩnh (xếp hạng 65 thế giới) kiểm soát gần 80% thị trường thép Việt Nam (Shanghai Metals Market, 2024).
Sắt thép
- Tỷ trọng XK CBAM sang EU: 90%
- Chi phí CBAM/giá SP: 15-20%
- Ước tính sụt giảm XK: ~1,1 tỷ USD (đến 2030)
Nhôm
- Tỷ trọng XK CBAM sang EU: 8,6%
- Chi phí CBAM/giá SP: 35-40%
- Ước tính sụt giảm XK: Đáng kể
Xi măng
- Tỷ trọng XK CBAM sang EU: <2%
- Chi phí CBAM/giá SP: 20-30%
- Ước tính sụt giảm XK: Hạn chế (XK sang EU ít)
EUDR: Quy định Chống phá rừng của EU
EUDR là gì?
EUDR – viết tắt của EU Deforestation Regulation – là quy định cấm đưa vào thị trường EU các sản phẩm có liên quan đến phá rừng sau ngày 31/12/2020. Quy định được thông qua ngày 31/05/2023 theo Regulation (EU) 2023/1115 (World Resources Institute, 2024).
Bảy nhóm hàng hóa chịu điều chỉnh bao gồm: gia súc (thịt bò, da), ca cao, cà phê, dầu cọ, cao su, đậu nành, và gỗ – cùng với các sản phẩm phái sinh như sô-cô-la, lốp xe, đồ nội thất, giấy và sản phẩm da.
Yêu cầu thẩm định và truy xuất nguồn gốc
EUDR thiết lập khung thẩm định nghiêm ngặt gồm ba bước (Global Traceability, 2024):
- Bước 1 - Thu thập thông tin: Thu thập tọa độ GPS của tất cả lô đất sản xuất. Với diện tích <4 ha: 1 điểm tọa độ; ≥4 ha: cần đa giác (polygon) ranh giới lô đất. Thông tin về nhà cung cấp, ngày sản xuất/thu hoạch, quốc gia xuất xứ.
- Bước 2 - Đánh giá rủi ro: Phân tích rủi ro phá rừng dựa trên: phân loại quốc gia (thấp/trung bình/cao), tình trạng phá rừng tại khu vực, độ phức tạp chuỗi cung ứng, xác minh ảnh vệ tinh.
- Bước 3 - Giảm thiểu rủi ro: Nếu rủi ro không thể bỏ qua: triển khai các biện pháp bổ sung như kiểm toán độc lập, thu thập thêm tài liệu, hoặc loại trừ nhà cung cấp có rủi ro cao.
Hệ thống phân loại quốc gia và vị thế của Việt Nam
Ngày 22/05/2025, Ủy ban Châu Âu công bố danh sách phân loại quốc gia theo mức độ rủi ro phá rừng. Việt Nam được xếp vào nhóm “rủi ro thấp” (low-risk) – một lợi thế cạnh tranh đáng kể so với các đối thủ xuất khẩu (VietnamPlus, 2025).
| Mức độ rủi ro | Tỷ lệ kiểm tra | Các quốc gia tiêu biểu |
|---|---|---|
| Thấp (Low) | 1% lô hàng | Việt Nam, EU, Mỹ, Úc, Nhật Bản, Hàn Quốc |
| Trung bình (Standard) | 3% lô hàng | Brazil, Indonesia, Malaysia, Thái Lan |
| Cao (High) | 9% lô hàng | Belarus, Myanmar, Triều Tiên, Nga |
Nguồn: Preferred by Nature (2025); The Acta Group (2025)
Phân loại “rủi ro thấp” mang lại lợi thế đáng kể cho doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam: yêu cầu thẩm định đơn giản hơn và tỷ lệ kiểm tra chỉ 1% so với 3-9% của các quốc gia rủi ro cao hơn. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là doanh nghiệp được miễn trừ hoàn toàn – tất cả các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và tọa độ GPS vẫn phải được đáp ứng (Vietnam.vn, 2025).
Tác động đến các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam
Ngành cà phê
Việt Nam là nước xuất khẩu cà phê lớn thứ hai thế giới, với EU tiêu thụ 40-41% tổng sản lượng xuất khẩu. Năm 2024, xuất khẩu cà phê Việt Nam đạt kỷ lục 5,62 tỷ USD, giá trung bình tăng 59% lên 4.177 USD/tấn. Đến quý 1/2025, giá đã vượt 5.600 USD/tấn do nguồn cung toàn cầu thắt chặt (EEAS, 2024).
Thách thức lớn nhất nằm ở cấu trúc chuỗi cung ứng. Hơn 95% cà phê Việt Nam đến từ hộ nông dân nhỏ canh tác trên diện tích dưới 2 ha, chủ yếu tại Tây Nguyên – nơi 676.500 ha sản xuất 92,4% sản lượng cả nước. Chuỗi cung ứng có thể có đến 10 trung gian từ nông trại đến nhà xuất khẩu, nhiều đại lý thu mua hoạt động không có đăng ký kinh doanh (Specialty Coffee Association, 2025).
Hiệp hội Cà phê-Ca cao Việt Nam (VICOFA) cho biết nhiều hộ nông dân nhỏ thiếu công cụ GPS, hồ sơ số hóa và thậm chí cả điện thoại di động cơ bản cần thiết cho việc thu thập dữ liệu định vị địa lý (Vietnam News, 2024).
Ngành cao su
Việt Nam có 910.000 ha cao su, với hộ gia đình nhỏ quản lý 54% diện tích trồng nhưng sản xuất 63% sản lượng. Tổng kim ngạch xuất khẩu cao su và sản phẩm cao su đạt 8,5-10,2 tỷ USD năm 2024, trong đó EU tiếp nhận 6-7% – tương đương khoảng 600 triệu USD.
Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (VRG) đã phản ứng chủ động bằng việc chứng nhận 120.000 ha theo tiêu chuẩn quản lý rừng bền vững và đạt chứng nhận tuân thủ cho 38 nhà máy sản xuất trên 100.000 tấn cao su chứng nhận hàng năm. Đáng chú ý, cao su tự nhiên tuân thủ EUDR hiện được định giá cao hơn 150-300 USD/tấn so với sản phẩm tiêu chuẩn.
Ngành gỗ và đồ nội thất
Là nước xuất khẩu đồ nội thất lớn nhất Đông Nam Á và đứng thứ 6 thế giới, Việt Nam xuất khẩu 15,7-16,25 tỷ USD sản phẩm gỗ năm 2024, trong đó đồ nội thất chiếm 40,5% tổng giá trị. EU tiếp nhận khoảng 500 triệu USD hàng năm.
Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFORES) nhận định EUDR vừa là thách thức vừa là cơ hội – nếu Việt Nam đạt tuân thủ trong khi các đối thủ khu vực chậm triển khai, doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam có thể củng cố và mở rộng thị phần tại EU.
Chi phí tuân thủ và mức phạt vi phạm
Chi phí tuân thủ CBAM
Doanh nghiệp xuất khẩu cần thiết lập hệ thống Đo lường, Báo cáo và Thẩm tra (MRV) phát thải khí nhà kính. Chi phí đầu tư ban đầu dao động từ 10.000-30.000 USD cho doanh nghiệp nhỏ đến 100.000-500.000 USD cho doanh nghiệp lớn, với chi phí vận hành hàng năm 5.000-200.000 USD tùy quy mô (WTO Center VCCI, 2024).
Chi phí đáng kể hơn nằm ở chứng chỉ CBAM, hiện có giá 75-100 EUR/tấn CO₂. Với cường độ phát thải cao của ngành thép Việt Nam (chủ yếu sử dụng công nghệ lò điện hồ quang - EAF với nguồn điện than), chi phí CBAM có thể chiếm 15-20% giá thành sản phẩm thép và 35-40% giá thành nhôm.
Chi phí tuân thủ EUDR
Chi phí tuân thủ EUDR tập trung vào hệ thống truy xuất nguồn gốc và thu thập dữ liệu địa lý. Ước tính chi phí trên mỗi hectare cho cà phê bao gồm: 5-15 USD cho lập bản đồ địa không gian, 10-25 USD cho thu thập và xác minh dữ liệu, và 5-10 USD/năm cho giám sát liên tục.
Phát hiện quan trọng từ các dự án thí điểm của IDH (The Sustainable Trade Initiative) cho thấy hệ thống truy xuất nguồn gốc dùng chung có chi phí thấp hơn đến 3 lần so với hệ thống riêng lẻ của từng công ty, đưa ra lập luận mạnh mẽ cho các nền tảng cấp ngành thay vì cách tiếp cận phân mảnh.
Mức phạt vi phạm
Vi phạm báo cáo
CBAM: 50-100 EUR/tấn CO₂
EUDR: Tối thiểu 4% doanh thu toàn cầu tại EU
Hậu quả bổ sung
CBAM: Vẫn phải mua bổ sung chứng chỉ còn thiếu
EUDR: Tịch thu hàng hóa, cấm tiếp thị, đăng công khai danh sách vi phạm
Khuyến nghị hành động cho doanh nghiệp xuất khẩu
Đối với doanh nghiệp chịu tác động CBAM
Ưu tiên 1: Hoàn thiện hệ thống MRV – Thiết lập quy trình đo lường phát thải Scope 1 và Scope 2 theo tiêu chuẩn quốc tế (GHG Protocol, ISO 14064). Đảm bảo dữ liệu phát thải có thể xác minh được bởi bên thứ ba.
Ưu tiên 2: Phối hợp với nhà nhập khẩu EU – Đảm bảo đối tác nhập khẩu đã đăng ký làm "Authorized CBAM Declarant". Thiết lập kênh trao đổi dữ liệu phát thải định kỳ.
Ưu tiên 3: Xây dựng chiến lược khử carbon dài hạn – Đánh giá khả năng chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, cải tiến công nghệ sản xuất, và tận dụng thị trường carbon nội địa Việt Nam (dự kiến vận hành thí điểm từ 8/2025).
Đối với doanh nghiệp chịu tác động EUDR
Ưu tiên 1: Thu thập tọa độ GPS cho tất cả lô đất nguồn – Triển khai ngay việc định vị địa lý cho các vùng nguyên liệu. Sử dụng ứng dụng di động hoặc thiết bị GPS cầm tay cho nông hộ nhỏ.
Ưu tiên 2: Lập bản đồ và đơn giản hóa chuỗi cung ứng – Xác định tất cả các trung gian từ nông trại đến nhà xuất khẩu. Giảm số lượng trung gian khi có thể để tăng khả năng kiểm soát.
Ưu tiên 3: Đăng ký hệ thống TRACES của EU – Chuẩn bị nộp Tuyên bố Thẩm định (Due Diligence Statement) thông qua hệ thống điện tử của EU.
Ưu tiên 4: Tham gia nền tảng truy xuất nguồn gốc cấp ngành – Tận dụng Hệ thống Cơ sở dữ liệu Quốc gia về Diện tích Rừng và Cà phê do Bộ NN&PTNT phối hợp với IDH xây dựng thay vì đầu tư hệ thống riêng.
Kết luận
CBAM và EUDR đánh dấu một bước ngoặt trong quan hệ thương mại giữa Việt Nam và EU. Các quy định này biến tính bền vững từ yếu tố “có thì tốt” thành điều kiện bắt buộc để tiếp cận thị trường.
Tuy nhiên, hoàn cảnh của Việt Nam không hề bất lợi. Phân loại “rủi ro thấp” theo EUDR, sự tham gia tích cực của Chính phủ, các hiệp hội ngành có tổ chức, và mối quan hệ thương mại mạnh mẽ với EU thông qua EVFTA đều tạo nền tảng vững chắc cho việc thích ứng thành công.
Điều then chốt là: tuân thủ không chỉ là chi phí mà còn là đầu tư chiến lược. Doanh nghiệp đi đầu sẽ củng cố được quan hệ với nhà nhập khẩu EU đang tìm kiếm nguồn cung ổn định và tuân thủ, hưởng mức giá cao hơn cho sản phẩm bền vững được chứng nhận (như mức premium 150-300 USD/tấn cho cao su tuân thủ EUDR), và giành thị phần khi các đối thủ không tuân thủ mất khả năng tiếp cận thị trường.
Với kim ngạch xuất khẩu sang EU tăng 18,4% trong năm 2024 lên 51,7 tỷ USD, việc duy trì và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường này hoàn toàn xứng đáng với khoản đầu tư tuân thủ cần thiết.
Lời chia sẻ từ Nhóm Chuyên gia ESG – Công ty Cổ Phần Carbon Credit Viet Nam
Trong quá trình đồng hành cùng nhiều doanh nghiệp xuất khẩu chuẩn bị cho CBAM và EUDR, chúng tôi nhận thấy một nghịch lý thú vị: những doanh nghiệp lo lắng nhất lại thường là những doanh nghiệp chuẩn bị tốt nhất. Sự "lo lắng tích cực" này thúc đẩy họ hành động sớm, trong khi nhiều doanh nghiệp khác vẫn đang chờ đợi "ai đó làm trước".
Thông điệp của chúng tôi rất rõ ràng: thời gian không còn nhiều. CBAM chính thức có hiệu lực từ 01/01/2026 – chưa đầy 11 tháng nữa. EUDR áp dụng từ 30/12/2026 cho doanh nghiệp lớn và vừa. Việc xây dựng hệ thống MRV phát thải, thu thập tọa độ GPS hàng trăm nghìn hectare, và đào tạo chuỗi cung ứng không thể hoàn thành trong một vài tháng.
Công ty Cổ Phần Carbon Credit Vietnam cam kết đồng hành cùng doanh nghiệp Việt Nam trong hành trình này. Chúng tôi cung cấp dịch vụ tư vấn toàn diện từ kiểm kê khí nhà kính, xây dựng hệ thống MRV, đến hỗ trợ truy xuất nguồn gốc và lập báo cáo ESG chuẩn quốc tế. Đừng để "chờ đợi" trở thành "bỏ lỡ".
Trân trọng,
Tài liệu tham khảo (Reference List)
ASUENE (2025) ‘CBAM Enters Its Definitive Phase on January 1, 2026: What Companies Must Be Ready For’, ASUENE Blog. Available at: https://asuene.com/us/blog/ (Accessed: February 2025).
EEAS (2024) ‘Conference: Deforestation-free coffee production and supply in compliance with European Union regulation’, European External Action Service. Available at: https://www.eeas.europa.eu/ (Accessed: February 2025).
Energy Transition Partnership (2024) Carbon Border Adjustment Mechanism Impact Assessment Report for Vietnam. Available at: https://www.energytransitionpartnership.org/ (Accessed: February 2025).
EPA Ireland (2024) ‘EU Carbon Border Adjustment Mechanism’, Environmental Protection Agency Ireland. Available at: https://www.epa.ie/ (Accessed: February 2025).
European Commission (2023a) The European Green Deal. Brussels: European Commission.
European Commission (2023b) ‘Carbon Border Adjustment Mechanism’, Taxation and Customs Union. Available at: https://taxation-customs.ec.europa.eu/ (Accessed: February 2025).
Global Traceability (2024) ‘FAQs Explained: EUDR Traceability & Geolocation’, Global Traceability. Available at: https://www.global-traceability.com/ (Accessed: February 2025).
Lexology (2024) ‘How Vietnamese exporters to Europe can meet the EU’s requirements for CBAM’, Lexology. Available at: https://www.lexology.com/ (Accessed: February 2025).
LiveEO (2025) ‘EUDR FAQ: Everything You Need to Know’, LiveEO Blog. Available at: https://www.live-eo.com/ (Accessed: February 2025).
Preferred by Nature (2025) ‘European Commission publishes first list of Country Benchmarks under the EU Deforestation Regulation’, Preferred by Nature News. Available at: https://www.preferredbynature.org/ (Accessed: February 2025).
Shanghai Metals Market (2024) ‘Detailed Analysis of Vietnam’s Steel Industry’, Shanghai Metal Market. Available at: https://www.metal.com/ (Accessed: February 2025).
Specialty Coffee Association (2025) ‘Cracking Coffee Regulation: The Coffee Supply Chain Challenges with EUDR Compliance’, SCA News. Available at: https://sca.coffee/ (Accessed: February 2025).
The Acta Group (2025) ‘EC Announces Low- and High-Risk Countries under the EUDR’, The Acta Group. Available at: https://www.actagroup.com/ (Accessed: February 2025).
Vietnam News (2024) ‘EU’s new regulation on deforestation-linked products head-scratcher for Vietnamese producers’, Vietnam News. Available at: https://vietnamnews.vn/ (Accessed: February 2025).
Vietnam News (2025) ‘Vietnam’s exports to EU see impressive recovery in 2024’, Vietnam News. Available at: https://vietnamnews.vn/ (Accessed: February 2025).
Vietnam.vn (2025) ‘Vietnam is classified as low risk under the EU Anti-Deforestation Regulation’, Vietnam.vn. Available at: https://www.vietnam.vn/ (Accessed: February 2025).
VietnamPlus (2025) ‘Vietnam classified as low risk under EU anti-deforestation regulation’, VietnamPlus. Available at: https://en.vietnamplus.vn/ (Accessed: February 2025).
World Resources Institute (2024) ‘What Is the EU Deforestation Regulation (EUDR)?’, World Resources Institute Insights. Available at: https://www.wri.org/ (Accessed: February 2025).
WTO Center VCCI (2024) ‘Challenges for Vietnam’s exports when the EU CBAM is implemented’, TTWTO VCCI. Available at: https://wtocenter.vn/ (Accessed: February 2025).
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm:
Bài viết này được biên soạn với mục đích cung cấp thông tin tổng quan và không cấu thành tư vấn pháp lý. Các quy định của EU có thể thay đổi và việc áp dụng cụ thể phụ thuộc vào hoàn cảnh của từng doanh nghiệp. Quý doanh nghiệp nên tham khảo ý kiến chuyên gia pháp lý và tư vấn ESG trước khi đưa ra quyết định tuân thủ.
© 2025 Công ty Cổ Phần Carbon Credit Viet Nam. Bảo lưu mọi quyền.
