Ngày phát hành: 20/01/2026
Chuyên mục: Tài chính Xanh & Thị trường Carbon (Việt Nam)
Đơn vị thực hiện: Nhóm Chuyên gia ESG – Công ty Cổ Phần Carbon Credit Viet Nam
Ngày 09/06/2025, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà đã ký Nghị định 119/2025/NĐ-CP, chính thức kích hoạt nút “Start” cho Hệ thống Giao dịch Phát thải (ETS) thí điểm của Việt Nam bắt đầu từ tháng 8/2025.
Đây không chỉ là một văn bản luật thông thường, mà là sự ra đời của một loại tài sản mới trong nền kinh tế: Hạn ngạch phát thải carbon. Với việc bao phủ khoảng 50% tổng phát thải quốc gia ngay trong giai đoạn đầu, Việt Nam đang thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong việc sử dụng công cụ tài chính để đạt mục tiêu Net Zero, đồng thời tạo cơ chế “phòng vệ” cho doanh nghiệp trước các hàng rào thuế quan quốc tế như CBAM.
1. CẤU TRÚC THỊ TRƯỜNG THÍ ĐIỂM (2025-2027)
Phạm vi bao phủ: “Đánh” vào trọng điểm
Khác với các quốc gia thường bắt đầu thí điểm ở quy mô nhỏ, Việt Nam chọn cách tiếp cận trực diện vào các nguồn phát thải lớn nhất ngay từ đầu. Hệ thống ETS giai đoạn thí điểm sẽ bao trùm 3 ngành công nghiệp xương sống:
- Nhiệt điện: Nguồn phát thải lớn nhất.
- Sản xuất Thép: Bao gồm 27 cơ sở lớn (chiếm 80% phát thải ngành).
- Sản xuất Xi măng: Bao gồm 56 nhà máy clinker (chiếm 90% phát thải ngành).
Cơ chế phân bổ hạn ngạch (Allocation)
Trong giai đoạn 2025-2026, Chính phủ sẽ áp dụng phương pháp phân bổ miễn phí (Grandfathering) dựa trên dữ liệu lịch sử hoạt động.
- Mục tiêu: Giúp doanh nghiệp làm quen với việc quản lý hạn ngạch mà không gây sốc về chi phí sản xuất (tránh lạm phát giá điện, giá vật liệu xây dựng).
- Cảnh báo: Tỷ lệ phân bổ miễn phí sẽ giảm dần theo lộ trình. Doanh nghiệp cần hiểu rằng “bữa trưa miễn phí” này sẽ không kéo dài mãi.
2. CƠ CHẾ LINH HOẠT: “CỬA THOÁT HIỂM” 30%
Một điểm sáng chiến lược trong Nghị định 119 là cơ chế bù trừ (Offsetting).
- Các doanh nghiệp phát thải vượt quá hạn ngạch được phép sử dụng tín chỉ carbon để bù đắp tối đa 30% lượng phát thải vượt mức.
- Nguồn tín chỉ chấp nhận: Các dự án giảm phát thải trong nước (Rừng, Điện mặt trời, Biogas…) hoặc các tín chỉ quốc tế theo cơ chế Điều 6.2 và 6.4 của Thỏa thuận Paris.
Ý nghĩa tài chính: Đây là cơ hội vàng để tối ưu chi phí. Thay vì phải mua hạn ngạch từ các doanh nghiệp khác (dự kiến giá sẽ cao), doanh nghiệp có thể tự đầu tư hoặc mua tín chỉ carbon từ các dự án rừng/năng lượng tái tạo với chi phí thấp hơn (Arbitrage opportunity), miễn là không vượt quá trần 30%.
3. TÁC ĐỘNG KÉP ĐỐI VỚI NGÀNH THÉP VÀ XI MĂNG
Hai ngành này đang đứng giữa “hai làn đạn”:
- Trong nước: Phải tuân thủ hạn ngạch của ETS Việt Nam.
- Quốc tế: Phải chịu thuế CBAM khi xuất khẩu sang EU (như đã phân tích ở Bài số 1).
Tuy nhiên, ETS Việt Nam chính là “lá chắn” cho CBAM.
- Cơ chế: Nếu doanh nghiệp đã trả chi phí carbon tại Việt Nam (thông qua việc mua hạn ngạch hoặc đầu tư giảm thải), khoản chi phí này sẽ được khấu trừ vào thuế CBAM phải nộp cho EU.
- Lợi ích: Thay vì nộp tiền thuế vào ngân sách Châu Âu, doanh nghiệp nộp vào thị trường carbon Việt Nam, giữ nguồn vốn lại trong nước để tái đầu tư xanh.
4. HÀNH ĐỘNG KHẨN CẤP CHO DOANH NGHIỆP (DEADLINE 31/03/2025)
Giai đoạn thí điểm đang đến rất gần, doanh nghiệp trong danh sách bắt buộc cần thực hiện ngay các bước sau:
Bước 1: Chốt số liệu Kiểm kê KNK 2024
Theo Quyết định 13/2024/QĐ-TTg, báo cáo kiểm kê khí nhà kính năm 2024 phải hoàn thành trước ngày 31/03/2025.
- Tại sao quan trọng? Đây là bộ dữ liệu cơ sở (Baseline) để Chính phủ quyết định cấp cho doanh nghiệp bao nhiêu hạn ngạch miễn phí.
- Rủi ro: Nếu báo cáo sơ sài hoặc thấp hơn thực tế, doanh nghiệp sẽ được cấp ít hạn ngạch. Khi vào vận hành, nếu thiếu hạn ngạch, doanh nghiệp sẽ phải bỏ tiền túi ra mua => Thiệt hại tài chính trực tiếp.
Bước 2: Thiết lập bộ phận kinh doanh Carbon (Carbon Trading Desk)
Doanh nghiệp lớn cần chỉ định nhân sự phụ trách việc theo dõi thị trường. Carbon không còn là vấn đề kỹ thuật môi trường, nó là vấn đề Tài chính – Kế toán. Cần có chiến lược: Khi nào nên mua hạn ngạch? Khi nào nên bán (nếu dư)? Khi nào nên dùng quyền bù trừ 30%?
Bước 3: Định giá Carbon nội bộ (Internal Carbon Pricing)
Bắt đầu đưa chi phí carbon giả định vào các dự án đầu tư mới. Ví dụ: Khi tính toán ROI (hoàn vốn) của một dây chuyền sản xuất mới, hãy cộng thêm chi phí $5-10/tấn CO2 phát thải. Nếu dự án vẫn có lãi thì mới đầu tư.
5. KẾT LUẬN
Việc ra mắt ETS thí điểm vào tháng 8/2025 là cột mốc trưởng thành của nền kinh tế Việt Nam. Nó chuyển dịch trách nhiệm giảm phát thải từ “tự nguyện” sang “nghĩa vụ tài chính”.
Đối với các doanh nghiệp ngành Điện, Thép, Xi măng: Cuộc chơi đã thay đổi luật. Lợi nhuận trong tương lai không chỉ đến từ việc bán được bao nhiêu sản phẩm, mà còn đến từ việc quản lý khéo léo tài sản carbon của mình.
Về chúng tôi: Báo cáo này được biên soạn bởi Nhóm Chiến lược & Chính sách ESG thuộc Công ty Cổ Phần Carbon Credit Viet Nam. Chúng tôi hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện Kiểm kê KNK chuẩn ISO 14064, đăng ký dự án tín chỉ carbon và tư vấn chiến lược giao dịch trên sàn ETS.
